Literaire panelgesprekken
Panelgesprek over De Codex Sophia
Neem als toehoorder plaats bij een levendig literair panelgesprek en luister mee hoe verschillende deskundigen en lezers met elkaar in gesprek gaan over deze roman.
Inleiding
In dit panelgesprek staat De Codex Sophia centraal: een roman waarin historische spanning, gnostische bronnen, kerkgeschiedenis, oude symboliek en menselijke nieuwsgierigheid elkaar raken. Het gesprek begint kritisch. Is dit boek eigenlijk wel een thriller? Worden Sophia, Maria Magdalena en Nag Hammadi niet te gemakkelijk ingezet als geheimzinnige versiering? En loopt historische fictie niet altijd het risico de grens tussen waarheid en verbeelding te vervagen?
Gaandeweg verschuift de toon. Niet omdat alle bezwaren verdwijnen, maar omdat de panelleden ontdekken dat de roman minder geïnteresseerd is in het leveren van sluitende antwoorden dan in het openen van een gesprek. Precies dat maakt de discussie levendig: de deelnemers spreken elkaar tegen, nuanceren hun oordeel en komen soms terug op eerdere opmerkingen.
Deelnemers
Stemmen uit literatuur, geschiedenis, theologie, filosofie en lezerservaring
Pieter van Dijk – cultuurjournalist en moderator.
Prof. dr. Helena Vermeer – literatuurcriticus, gespecialiseerd in historische romans.
Dr. David van Leeuwen – historicus, gespecialiseerd in Europese cultuur- en kerkgeschiedenis.
Prof. dr. Anna de Wit – theoloog, deskundige op het gebied van het vroege christendom.
Dr. Elias van Rijn – gnostiekdeskundige, specialist in de Nag Hammadi-geschriften.
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede – filosoof, gespecialiseerd in waarheid, ethiek en betekenis.
Thomas de Graaf – thrillerschrijver en kenner van het historische thrillergenre.
Ds. Matthias de Bruin – predikant, vertegenwoordiger van de klassieke protestantse traditie.
Marieke Jansen – betrokken romanlezer.
1. Een thriller die zich niet laat haasten
Over spanning, tempo en literaire ambitie
Pieter van Dijk (moderator): "Laat ik beginnen met een vraag die waarschijnlijk veel lezers zullen herkennen. De Codex Sophia wordt gepresenteerd als romanthriller. Maar al snel blijkt dat het boek ook veel wil zeggen over geschiedenis, religie, verborgen bronnen en de menselijke zoektocht naar waarheid. Is dat een kracht, of raakt de roman daardoor zijn genre kwijt?"
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Mijn eerste reactie was eerlijk gezegd kritisch. In een thriller verwacht ik voortstuwing. Je wilt dat het verhaal je meteen bij de kraag grijpt. Bij dit boek merkte ik dat de auteur soms gas terugneemt om ruimte te maken voor sfeer, achtergrond en beschouwing. Als vakman dacht ik: pas op, verlies je lezer niet."
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "Maar is dat niet juist een bewuste keuze? De roman gebruikt de vorm van de thriller, maar hij wil niet uitsluitend spanning produceren. Het fragment, de dreiging, de zoektocht en de historische raadsels zijn middelen om grotere vragen aan te raken."
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Dat zie ik achteraf beter dan tijdens de eerste hoofdstukken. Mijn genre-reflex zei: dit had sneller gekund. Maar toen ik verder las, merkte ik dat de spanning niet alleen zat in wat er met het document zou gebeuren, maar in de vraag wat dat document eigenlijk losmaakt."
Marieke Jansen (romanlezer): "Ik begon aan het boek omdat ik een spannend verhaal verwachtte. Maar halverwege merkte ik dat ik iets anders aan het doen was: ik ging woorden opzoeken, namen onthouden, verbanden leggen. Dat vond ik eerst lastig, maar later juist aantrekkelijk."
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede (filosoof): "Dat is een belangrijk punt. De roman verschuift de spanning van buiten naar binnen. Eerst wil je weten wie het geheim bezit. Later wil je weten waarom mensen überhaupt naar verborgen waarheid blijven zoeken."
Pieter van Dijk (moderator): "Thomas, u begon kritisch. Is uw oordeel veranderd?"
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Gedeeltelijk. Ik zou nog steeds zeggen dat het boek geen pure pageturner is. Maar dat is misschien ook niet de bedoeling. Het is eerder een roman die het thrillergenre gebruikt om een denkruimte te openen."
2. Geschiedenis en verbeelding
Waar ligt de grens tussen feit en fictie?
Pieter van Dijk (moderator): "Een veelgehoorde kritiek op historische romans is dat zij feiten en verbeelding vermengen. Zeker wanneer religieuze bronnen en kerkgeschiedenis in het spel zijn, kan dat gevoelig worden. Loopt De Codex Sophia het risico de grens tussen waarheid en verzinsel te vervagen?"
Dr. David van Leeuwen (historicus): "Ja, dat risico bestaat altijd. Ik ben als historicus voorzichtig wanneer een roman historische gaten vult met verbeelding. De lezer kan gemakkelijk gaan denken dat fictie een vorm van bewijs is."
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "Maar fictie is toch geen geschiedschrijving? Een roman hoeft niet te bewijzen wat er gebeurd is. Een roman mag vragen: hoe zou het gevoeld kunnen hebben, wat zou het hebben betekend, welke stemmen zijn niet gehoord?"
Dr. David van Leeuwen (historicus): "Daar ben ik het mee eens, zolang de roman eerlijk blijft over zijn eigen vorm. Mijn bezwaar ontstaat wanneer fictie zich voordoet als verborgen geschiedkundig bewijs. Dat gevoel had ik hier uiteindelijk niet. De roman doet niet alsof hij de geschiedenis vervangt."
Ds. Matthias de Bruin (predikant): "Toch begrijp ik de voorzichtigheid van David. Wanneer een roman oude religieuze teksten gebruikt, kunnen lezers al snel denken: dus zo zat het werkelijk. Zeker bij thema’s als Maria Magdalena, Sophia en de vroege kerk moet men oppassen."
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "Dat is waar. Maar wat mij opviel, is dat De Codex Sophia niet beweert de enige ware geschiedenis te onthullen. De roman zet oude stemmen naast elkaar en vraagt: wat gebeurt er als wij ook luisteren naar wat buiten het centrum is geraakt?"
Prof. dr. Anna de Wit (theoloog): "Dat onderscheid is cruciaal. De roman is geen academische reconstructie van het vroege christendom. Hij gebruikt historische en religieuze bronnen om vragen zichtbaar te maken. Dat is literair legitiem, ook wanneer je theologisch niet met alles meegaat."
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede (filosoof): "Misschien moeten we accepteren dat er verschillende soorten waarheid in het spel zijn. Geschiedenis vraagt naar bewijs. Literatuur vraagt naar betekenis. Een roman wordt gevaarlijk wanneer hij die twee verwart. Maar hij wordt interessant wanneer hij ze met elkaar laat spreken."
Pieter van Dijk (moderator): "David, u begon met duidelijke reserves. Zijn die na lezing blijven staan?"
Dr. David van Leeuwen (historicus): "Mijn voorzichtigheid blijft, maar mijn oordeel is verschoven. Ik kreeg niet de indruk dat de auteur de geschiedenis wilde herschrijven. Hij gebruikt verbeelding om de geschiedenis opnieuw voelbaar te maken. Dat is iets anders."
3. Sophia, Maria Magdalena en Nag Hammadi
Oude wijsheid of esoterische versiering?
Pieter van Dijk (moderator): "Dan komen we bij de namen die het boek zijn eigen kleur geven: Sophia, Maria Magdalena, Nag Hammadi, Pleroma, Barbelo. Voor sommige lezers klinkt dat fascinerend, voor anderen misschien verdacht modieus of esoterisch. Elias, hoe las u dat?"
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "Met achterdocht, eerlijk gezegd. De gnostiek is in populaire fictie vaak gebruikt als een soort mysterieus decor. Dan krijg je geheime teksten, verborgen waarheden en een kerkelijk complot, maar weinig werkelijk begrip van de bronnen."
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Daar moet ik als thrillerschrijver wel om glimlachen. Een geheim document, een vergeten traditie en een gevaarlijk spoor: dat is nu eenmaal dankbaar materiaal."
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "Zeker, en daar is op zichzelf niets mis mee. Maar het verschil zit in de vraag of die bronnen alleen decor zijn, of werkelijk iets betekenen. In De Codex Sophia worden Sophia en Maria Magdalena niet alleen gebruikt om geheimzinnigheid op te roepen. Ze vertegenwoordigen vragen over kennis, macht, innerlijke vrijheid en het vrouwelijke perspectief."
Prof. dr. Anna de Wit (theoloog): "Ik vond vooral interessant dat Maria Magdalena niet simpelweg als sensationele figuur wordt ingezet. De roman gebruikt haar om de vraag te stellen wie in een traditie stem krijgt en wie langzaam naar de rand verdwijnt."
Ds. Matthias de Bruin (predikant): "Daar blijf ik voorzichtig bij. In de protestantse traditie is men terecht terughoudend met speculatieve reconstructies. Niet alles wat buiten de canon valt, is daardoor automatisch authentieker of dieper."
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "Dat beweert de roman volgens mij ook niet. Hij zegt niet: de gnostiek heeft gelijk en de kerk heeft ongelijk. Hij zegt eerder: luister ook eens naar de stemmen die niet vanzelf in het centrum zijn gebleven."
Marieke Jansen (romanlezer): "Mag ik iets bekennen? Ik heb tijdens het lezen gewoon opgezocht wat Barbelo betekende. Ik wist daar niets van. Maar ik vond het juist mooi dat een thriller mij daartoe bracht."
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Ik heb dat ook gedaan."
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "En dat is literaire winst. Een roman hoeft de lezer niet alles uit te leggen, maar kan wel nieuwsgierigheid wekken. Hier wordt oude wijsheid niet gebruikt als versiering, maar als spiegel."
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede (filosoof): "Sophia wordt in deze roman uiteindelijk minder een historische claim dan een filosofisch beeld. Zij staat voor de vraag of waarheid iets is wat men bezit, of iets waarnaar men blijft verlangen."
4. Kerk, protocol en mystiek
Een zijpad naar Was Jezus christen?
Pieter van Dijk (moderator): "Tijdens de voorbereiding viel de naam van een ander boek van dezelfde auteur: Was Jezus christen?. Daarin stelt hij de vraag of het kerkelijke gebeuren in de loop der eeuwen niet sterk geformaliseerd is geraakt. Speelt die gedachte ook onder De Codex Sophia?"
Ds. Matthias de Bruin (predikant): "Ik wil meteen een kanttekening plaatsen. Liturgie, orde en herhaling zijn niet vanzelf tekenen van leegte. Zeker in de protestantse traditie kan soberheid juist diepte hebben. Een dienst hoeft niet spectaculair te zijn om geestelijk te zijn."
Prof. dr. Anna de Wit (theoloog): "Daar ben ik het mee eens. Tegelijk is het historisch juist dat het vroege christendom veelvormiger was dan veel mensen beseffen. Er waren uiteenlopende gemeenschappen, praktijken en interpretaties. Die rijkdom is later meer geordend, soms terecht, soms met verlies."
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "De gnostische teksten herinneren aan een traditie waarin innerlijk inzicht, contemplatie en persoonlijke kennis sterk aanwezig zijn. Dat betekent niet dat die teksten de kerk moeten vervangen, maar wel dat ze een vergeten dimensie zichtbaar maken."
Ds. Matthias de Bruin (predikant): "Ik kan daarin meegaan zolang mystiek niet wordt uitgespeeld tegen gemeenschap. Een traditie heeft bedding nodig. Zonder bedding kan ervaring alle kanten op."
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede (filosoof): "Maar een bedding kan ook een kanaal worden waarin het water nauwelijks nog stroomt. De vraag is niet of vorm verkeerd is, maar of vorm nog doorlaatbaar blijft voor verwondering."
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "Dat vind ik een mooie formulering. In Was Jezus christen? kan de auteur die vraag rechtstreeks stellen. In De Codex Sophia krijgt zij een verhalende vorm. Personages botsen met documenten, tradities, geheimen en innerlijke vermoedens."
Marieke Jansen (romanlezer): "Ik had nergens het gevoel dat het boek geloof belachelijk maakt. Het vraagt eerder: kan er naast regel en traditie ook ruimte blijven voor verwondering?"
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "En dat werkt beter dan wanneer het boek een preek zou worden. Zodra een thriller een pamflet wordt, ben je mij kwijt. Maar hier komt de vraag via spanning en scènes binnen."
Pieter van Dijk (moderator): "Matthias, u was aanvankelijk behoorlijk kritisch. Is uw oordeel iets verschoven?"
Ds. Matthias de Bruin (predikant): "Ja, enigszins. Ik blijf mijn theologische reserves houden. Maar ik zie ook dat de roman niet tegen geloof is gericht. Hij wil een gesprek openen over wat onderweg misschien verloren is gegaan."
5. De roman binnen het bredere schrijverschap
Zijwegen naar De Weg der Verwondering en De Codex Mentis
Pieter van Dijk (moderator): "We bespreken vandaag vooral De Codex Sophia, maar meerdere keren is duidelijk geworden dat de roman niet helemaal losstaat van andere boeken van Michiel Woldendorp. Hoe belangrijk is dat bredere kader?"
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "Voor het lezen van de roman is het niet noodzakelijk. De Codex Sophia moet op zichzelf kunnen staan. Maar wie ook Was Jezus christen?, De Weg der Verwondering of De Codex Mentis kent, ziet dat dezelfde vragen terugkeren in verschillende vormen."
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede (filosoof): "Ik zou zeggen dat zijn oeuvre draait om de verhouding tussen kennis en betekenis. In De Weg der Verwondering wordt zichtbaar hoe een achtergrond als biochemicus samengaat met openheid voor verwondering. In De Codex Sophia krijgt die spanning een romanvorm."
Dr. David van Leeuwen (historicus): "Ook zijn omgang met geschiedenis keert terug. Hij gebruikt het verleden niet alleen om feiten te ordenen, maar om het heden scherper te zien. Dat is een essayistische impuls, maar in de roman wordt die dramatisch gemaakt."
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "En in De Codex Mentis zie je hoe sterk de belangstelling voor bewustzijn, innerlijkheid en betekenis is. Daardoor begrijp je beter waarom De Codex Sophia meer is dan een complotroman. De thrillerlaag is belangrijk, maar daaronder ligt een zoektocht naar bevrijdende kennis."
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Daar zit ook mijn bezwaar. Soms wil de auteur veel tegelijk: spanning, geschiedenis, theologie, symboliek, filosofie, persoonlijke betrokkenheid. Dat is ambitieus, maar het maakt het boek niet altijd licht."
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "Dat bezwaar is terecht. Er zijn lezers die een strakker geconstrueerde thriller zouden willen. Maar de vraag is of dit boek dan niet juist zijn eigen karakter zou verliezen."
Marieke Jansen (romanlezer): "Ik merkte wel dat ik soms langzaam moest lezen. Maar dat vond ik niet erg. Het was geen boek dat ik alleen maar uit wilde hebben. Ik wilde erin blijven rondlopen."
Pieter van Dijk (moderator): "Alsof de roman een gebouw is?"
Marieke Jansen (romanlezer): "Ja. Sommige kamers begreep ik meteen. Andere pas later."
6. Slotronde: wat blijft er over?
Van kritiek naar genuanceerde waardering
Pieter van Dijk (moderator): "Ik wil nog één ronde maken. We begonnen kritisch: is het wel een thriller, wordt de geschiedenis niet te vrij gebruikt, wordt de gnostiek niet te aantrekkelijk gemaakt, krijgt de kerk wel recht gedaan? Wat blijft er na deze discussie over?"
Dr. David van Leeuwen (historicus): "Voor mij blijft over dat de roman de geschiedenis niet vervangt, maar opent. Ik blijf voorzichtig met historische fictie, maar hier kreeg ik vooral zin om de achtergronden opnieuw te bekijken."
Prof. dr. Anna de Wit (theoloog): "Ik waardeer dat het boek geen definitieve theologische uitspraak afdwingt. Het laat spanning bestaan. Dat is literair vruchtbaar."
Dr. Elias van Rijn (gnostiekdeskundige): "Ik was bang voor decoratieve gnostiek. Uiteindelijk vond ik dat Sophia, Pleroma en Barbelo niet alleen geheimzinnig klinken, maar werkelijk iets doen in de roman."
Ds. Matthias de Bruin (predikant): "Ik blijf mijn kanttekeningen houden, vooral bij de manier waarop sommige lezers oude bronnen kunnen interpreteren. Maar ik erken dat de roman niet polariseert. Hij opent een gesprek."
Thomas de Graaf (thrillerschrijver): "Ik zou het boek geen pure pageturner noemen. Daarvoor is het te beschouwend. Maar juist dat maakt het anders. De spanning zit niet alleen in actie, maar in betekenis."
Prof. dr. Helena Vermeer (literatuurcriticus): "Ik zie De Codex Sophia als een roman die vertrouwen heeft in de nieuwsgierigheid van zijn lezers. Hij vraagt iets van hen, maar geeft ook veel terug."
Jonkheer prof. dr. Alexander van Reede (filosoof): "Voor mij is de kern dat waarheid hier geen bezit is, maar een reis. Dat maakt de roman verwant aan de bredere zoektocht in het werk van Woldendorp."
Marieke Jansen (romanlezer): "Ik sloeg het boek dicht met meer vragen dan waarmee ik begon. Vroeger zou ik dat misschien onbevredigend hebben gevonden. Nu vond ik het juist mooi."
Pieter van Dijk (moderator): "Misschien is dat wel de mooiste uitkomst van deze middag. We begonnen met de vraag of De Codex Sophia een historische thriller is. We eindigen met de constatering dat het boek zich niet gemakkelijk in één genre laat opsluiten. Sommigen zullen het vooral lezen vanwege de spanning, anderen vanwege de geschiedenis, weer anderen vanwege de religieuze of filosofische vragen. Juist die veelzijdigheid verklaart waarom wij vandaag zo lang over één roman hebben kunnen spreken."